Gdy serce przypomina… Wspomnienia z okresu dwu wojen

Wspomnienia spisane starannie, szczegółowo, z myślą o ewentualnej pośmiertnej publikacji. Zapiski obejmują okres od dzieciństwa i młodości autorki urodzonej w roku 1884 do powrotu do Warszawy w 1947 roku. Ich osnową są wydarzenia z prywatnego życia autorki, mimo to dodaje ona do opisów dotyczących konkretnych wydarzeń z przeszłości uwagi czynione na bieżąco, po latach. Reiterowa opisuje dzieciństwo i dorastanie w domu rodzinnym, wakacje spędzone w Wiśniczu, nabożeństwa, w których brała udział w kościele na Wawelu, przeprowadzkę z rodziną do Nowego Sącza, a później do osady Liszki pod Krakowem, gdzie jej ojciec został naczelnikiem sądu. Kształcenie gimnazjalne autorka odbywała w domu (ubolewała nad brakiem towarzystwa, który miał wpłynąć na jej późniejsze życie), mimo że rodzice początkowo planowali umieszczenie jej na prywatnej pensji w Krakowie. Jej nauczycielem był student Uniwersytetu Jagiellońskiego Franciszek Orzechowski, który zabierał ją do Krakowa na koncerty Rubinsteina, Barcewicza i Śliwińskiego.

W latach 1903–1907 odbywała studia na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego; w tym okresie przyjaźniła się m.in. ze Stanisławem Kutrzebą. Szczególnie osobisty charakter mają notatki Reiterowej poświęcone mężowi, Marianowi, o którym pisze: „Nie było w nim radości życia, podlegał łatwo depresjom psychicznym (…). (…) Może sama w zmaganiach z trudną, nawet chorobliwą naturą i strukturą psychiczną mego męża utraciłam dużo wrodzonej pogody i harmonii wewnętrznej, ale miała poczucie wypełnionego – choć może nie w pełni – trudnego zdania (k. 60-61). Tuż przed wybuchem pierwszej wojny światowej razem z mężem wyjechała do Belgii na kongres pedologiczny, organizowany przez Józefę Jotejko. W drodze powrotnej zwiedziła Norymbergę, Frankfurt, Wiedeń i Kolonię.

Wspomnienia z okresu Polski niepodległej dotyczącą głównie wątków osobistych i zawodowych: pracy Mariana Reitera w Ministerstwie Oświaty (jedną z jego współpracownic była Maria Grzegorzewska; pracę stracił za rządów sanacji, następnie przeszedł do Macierzy Szkolnej), śmierci siostry, Zofii Gluzińskiej (jej mężem był Józef Gluziński, ze Stanisławem Lamem opracował „Antologię poezji francuskiej”), w 1920 roku (Reiterowie zaadoptowali jej syna Andrzeja po śmierci szwagra), rodzinnego wyjazdu do Gdyni, wychowania, dorastania i studiów medycznych Andrzeja, mieszkania w Warszawie (na ulicy Hożej, następnie Filtrowej), spotkań towarzyskich z Ludwikiem Solskim i jego żoną, początków pracy w Macierzy Szkolnej, wyjazdu do Paryża na wystawę kolonialną w 1932 albo 1933, wstąpienia Reiterowej do Sodalicji Mariańskiej, co wiązało się z potrzebą pogłębiania wiedzy religijnej i wiary, bliskiej przyjaźni z Czesławem i Hanną Wierusz-Kowalskimi z Wilna, podróży do Włoch.

Kolejne rozdziały Reiterowa poświęciła: okresowi okupacyjnemu (w tym śmierci męża, działalności konspiracyjnej Andrzeja – był lekarzem w oddziale Armii Krajowej – i jego tragicznej śmierci 19 sierpnia 1943), powstaniu warszawskiemu (w domu autorki znajdował się punkt sanitarny), opuszczeniu Warszawy w drugiej połowie sierpnia 1944 (cały okres powstania autorka przebyła w Podkowie Leśnej) i wyjazdowi do Krakowa, gdzie mieszkała w latach 1944–1947 u siostry męża, Frąckiewiczowej, pracowała w Bibliotece Jagiellońskiej (m.in. przy inwentaryzacji prywatnych księgozbiorów), wyjazdom do Warszawy i wrażeniom z pobytu w zburzonym mieście. Wobec wybuchu powstania Reiterowa wykazywała postawę zdystansowaną, ale pełną zrozumienia: „Byliśmy wobec (…) naszej młodzieży nie tylko zupełnie bezsilni, ale rozumieliśmy ją najzupełniej, popierali, pomagali i współdziałali. Ileż to matek przechowywało, często nawet w tajemnicy przed ojcem rodziny, broń, użyczało przytułku w swych mieszkaniach poszukiwanym przez Gestapo chłopcom, ułatwiało różne zebrania i odprawy, kolportowało gazetki! Nie, nikt nie zdoła nas przekonać, że powinniśmy, że mogliśmy ten ogień gasić i tłumić” (k. 240). W 1947 Reiterowa wróciła do Warszawy. Tam pracowała początkowo w Caritasie, organizowała biblioteczki dla wsi, miasteczek i większych miast na Ziemiach Odzyskanych, następnie podjęła pracę w redakcji „Słowa Powszechnego” (zrezygnowała z niej po uwięzieniu prymasa Stefana Wyszyńskiego w 1953). To właśnie porzucenie pracy zawodowej było jednym z powodów spisywania wspomnień: „(…) jednym z bodźców, które mnie do kreślenia tych wspomnień popchnęły, była potrzeba stworzenia jakiejś namiastki pracy umysłowej” (k. 259).  

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
Warszawa
Opis fizyczny: 
1 k., 276 k. ; 30 x 21 cm
Postać: 
luźne kartki
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Dostępność: 
dostępny
Data powstania: 
Od 1953 do 1959
Stan zachowania: 
bardzo dobry
Sygnatura: 
1688 (nr akc. 3069)
Uwagi: 
Nieliczne poprawki w ramach korekty – długopisem albo ołówkiem, ręką autorki. Dar Hanny Wierusz-Kowalskiej, 1984. Na k. 260-269 znajduje się „Spis nazwisk” ułożony przez autorkę. Na k. 270-276 odpisy recenzji wspomnień: Róży Jabłkowskiej, M. Piątkiewicza, Stanisława Pigonia i NN. Wszystkie recenzje pozytywne. Pigoń pisał m.in.: „Aż przychodzą rozdziały warszawskie i zaczyna się Pani podbój, a niewola czytelnika” (k. 275). W Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajduje się maszynopis wspomnień uzupełniony materiałami ilustracyjnymi i aneksami do wspomnień (sygn. 15438/II), nabyty przez Ossolineum w 1960 roku.
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia