Pamiętnik 1839–1841

Nostalgiczny powrót do przeszłości, dedykowany braciom Zenonowi i Feliksowi, przebywającym na polistopadowej emigracji we Francji. Pamiętnik Chaborskiej podzielony jest na dziesięć rozdziałów, poprzedzonych wprowadzeniem (datacja umieszczona w nagłówku: „1839 i 1840” jest błędna; treść w części końcowej dotyczy powrotu Chaborskiej z zesłania, co – jak odnotowuje Wiktoria Śliwowska w książce „Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim” – nastąpiło w roku 1842).

Sześć pierwszych rozdziałów („Biały dworek nad Tykiczem”, „Wielkanoc”, „Szkoły bazylianów. Ostatnie examina”, „Zofiiowka” [!], „Wakacje”, „Imieniny. Pożar”) odmalowuje obraz dzieciństwa autorki i jej rodzeństwa w dzierżawionym przez ojca majątku w okolicach Humania. Pozostałe części rejestrują w porządku chronologicznym najważniejsze wydarzenia rodzinne: wyjazd braci (Zeona na Uniwersytet Wileński, Floriana do pracy w Petersburgu), śmierć matki, powstanie listopadowe, po którego upadku w rodzinnym majątku Chaborskich pozostał tylko ojciec Feliks z trzema córkami, ślub siostry Teofili i jej śmierć, zesłanie do Saratowa, gdzie udała się autorka wraz z ojcem, śmierć Feliksa Chaborskiego i jego drugiej córki, Eweliny. Ostatni rozdział „Zmienne życia koleje” dotyczy dwuletniego pobytu Chaborskiej z ojcem w Saratowie. Tu zetknęła się z kręgiem innych zesłańców polskich, w tym z Ewą Felińską, rodzinami Zarzyckich, Ostrowskich, Falkowskich. W części tej umieściła autorka fragmenty kilku listów, z których wyłania się obraz warunków codziennego życia na zesłaniu: trudności finansowych, działalności dobroczynnej, spotkań towarzyskich.

Powracają w pamiętniku wątki moralizatorskie, związane z wyznaczoną przez autorkę granicą między chwalebną przeszłością a niepewną emigracyjną teraźniejszością, która wystawia na próbę wzorce pobożnego, pokornego życia (np. „Naród polski odznaczał się dawniej większą pobożnością i dawniej też był szczęśliwy”, k. 1373). Chaborska utyskuje na „niewiasty polskie” nadużywające wolności czucia, myślenia i działania – porzucające rodziny, zepsute (nawet te pozostałe w kraju) przez gorszącą literaturę zagraniczną. Ideałem Polki (co przyrodzone dla charakteru polskiej niewiasty) – jak go kreśli autorka – jest kobieta „czystego serca”, która „nie zamąci niczyjej spokojności zalotnością zbyteczną, nie opuści aż do śmierci towarzysza swego życia, któremu nienaruszoną swą wiarę i miłość przed obliczem Boga przyrzekła” (k. 1389). Wzór ten przeciwstawiony jest wyobrażeniom o charakterach kobiet innych narodowości: Francuzki nie robią sobie nic z najświętszych obowiązków, Angielki oszukują mężów, Włoszki, kochliwe i niestałe w uczuciach, składają deklaracje miłości wielu mężczyznom, Niemki, jako zbyt czułe, są wykorzystywane przez innych.

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
Hordaszówka
Opis fizyczny: 
26,5 x 21 cm; k. 30
Postać: 
kartki w teczkach
Technika zapisu: 
rękopis
Język: 
Polski
Miejsce przechowywania: 
Dostępność: 
dostępny do celów badawczych
Data powstania: 
1842
Stan zachowania: 
bardzo dobry
Sygnatura: 
sygn. 446
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Rodzaj zasobu: 
Archiwum osobiste
Nazwa geograficzna - słowo kluczowe: 
Zakres chronologiczny: 
Od 1815 do 1842
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia