Pamiętniki z okresu pierwszej wojny światowej

Maria Walewska spisała swoje wspomnienia w 1915 i 1916 "trochę z nudów, a trochę z poczucia społecznego obowiązku"- zachęcona artykułami w prasie, wzywającymi do pisania pamiętników  [właśnie upływała pierwsza rocznica wybuchu wojny]. Od sierprnia 1962 do 1963 porządkując swoje notatki, starała się zachować ich autentyczność; dodała trochę wyjaśnień, jej zdaniem niezbędnych, wykreśliła zbyt rozwlekłe fragmenty.

Relację rozpoczyna opisem pobytu w Krakowie, dokąd w 1912 udała się w towarzystwie babki Bronisławy Suligowskiej [z Radomia w zaborze rosyjskim: wyrobienie paszportu kosztowało 25 rubli - ok. 500 kg żyta] na studia w Uniwesytecie Jagiellońskim [wydział rolny], była także słuchaczką wydziału społecznego Wyższych Kursów im Baranieckiego. Ukazuje pensjonat p. Borońskiej przy Karmelickiej 22, gdzie mieszkało nieco młodzieży studenckiej i gdzie często odbywały się towarzyskie spotkania znajomych właścicielki [m.in. Władysław Studnicki - polityk, publicysta orientacji proniemieckiej, Wilhelm Feldman - krytyk literacki], podczas których dochodziło do dyskusji politycznych - ich tematem często była kwestia: wojna europejska a sprawa polska. Prezentuje swoją opinię: niepodległość można odzyskać tylko wskutek wystąpienia polskiego wojska w momencie konfliktu między zaborcami. Napomyka, że pochłonęła ją praca społeczna w kilku organizacjach akademickich, ale dokładniej opisuje tylko żeńską Krakowską Drużynę Strzelecką [liczyła wówczas ok.60 członkiń, znane autorce były w większości studentkami; wymienia kilka nazwisk: Maria Kaczkowska, Eugenia Jabłońska, Janina Winiarska, Wanda Piekarska, Wanda Filipowicz: ideologicznie i oganizacyjnie należały przeważnie do Zarzewia; Walewska przeszła do drużyny z organizacji "Zjednoczenie'; podaje nazwisko wykładowcy terenoznawstwa i kierownika musztry Tadeusza Górskiego. Informuje, jak wyglądało przeszkolenie: "Dla nas, dziewcząt wychowanych mniej lub więcej po kobiecemu była to <wielka przygoda>: te musztry na błoniach, czyszczenie rewolwerów i karabinów, odczytywanie map wojskowych, wycieczki w okolice Krakowa i to wszystko w mundurach z szaro-niebieskiego sukna." Omawia odmienne nastawienie Polaków do zaborców: Królewiacy z zakorzenioną nienawiścią do Rosji i naiwną sympatią do Austrii; Polacy z Galicji nie podzielali tych opinii. 

Koncentruje się na lecie 1914, gdy po zakończonych egzaminach decydują się z babką pojechać do Sopotu na letnie wakacje - 25 lipca opuszczają Kraków. Najpierw kreśli obraz beztroskiego wypoczynku, spacerów na plaży, wycieczki do Oliwy, ale też odwiedzin w siedzibie Sokoła Polskiego w Gdańsku [do organizacji należało kilkudziesięciu członków, ok. 20 czynnych, głównie robotników; zadania: promowanie sportu i nauka języka polskiego] później pokazuje narastanie niepokoju wśród kuracjuszy w związku z napływającymi wieściami z Europy, coraz bardziej alarmującymi [ultimatum Austro-Węgier wobec Serbii, w Warszawie banki nie wypłacają pieniędzy, rozruchy robotnicze tamże, wreszcie - wypowiedzenie wojny Serbii przez Austro-Węgry oraz stan wojny między Niemcami a Rosją]. Przedstawia nastroje wśród polskich kuracjuszy (obawiających się o swój los) i wśród Niemców, których manifestację obserwuje w Sopocie 30 lipca [z entuzjamem śpiewających Deutschand, Deutschand über alles].

Pamiętnikarka relacjonuje rozporządzenia niemieckie wobec Polaków i los poddanych rosyjskich, którzy z wybuchem wojny stają się "feindliche Ausländer" [ nakaz opuszczenia Sopotu 3 sierpnia z wyznaczonym kierunek - Kołobrzeg, zakaz możliwość swobodnego poruszania się po terenie czy głośnego mówienia po polsku oraz gromadzenia się na ulicach w grupach większych niż 6 osób; 21 i 22 sierpnia muszą też opuścić Kołobrzeg]. Referuje też bolączki codziennego życia: brak drobej monety w sklepach, problemy z rozmienieniem większych nominałów, wysokie ceny żywności na stacjach kolejowych, przepełnione pociągi, co utrudniało podróż. Charakteryzuje prasę niemiecką z początku wojny: skrępowana cenzurą mało podawała wiadomości o rozwoju wypadków.

Kilkakrotnie umieszcza krytyczne uwagi o postępowaniu Żydów, dotyczące drobiazgów: autorka i jej babka są odpychane kiedy próbują się dostać do pociągu przeważnie przez Żydów; rosyjscy Żydzi zaczęli mówić po polsku sądząc, że będą lepiej traktowani przez Niemców; Polacy obawiali się towarzystwa Żydów - którzy jak "przypuszczaliśmy zechcą gromadnie skorzystać z bezpłatnego pociągu; jakiś przepis został spowodowany prowokacyjnym zachowaniem podpitych Żydów i inne.

Odnotowuje zachowanie żołnierzy niemieckich i żegnających ich kobiet na dworcach: nie widziała wielkiego entuzjazmu, raczej podporządkowanie się obowiązkowi; podziwia w związku z tym umiejętność państwa niemieckiego wychowania obywateli według jednego wzorca i porównuje z z polskich indywidualizmem.

Zanacza, że w osobistych kontaktach z Niemcami (starosta i wojskowy komendant w Kołobrzegu, właściciele pensjonatów) Polacy byli traktowani uprzejmie.

Robi uwagi o zachowaniach tłumu - jednostki tracą zdolność samodzielnego myślenia, często dochodzi do zbiorowej psychozy na podstawie obserwacji zachowań Polaków w Sopocie.  

Na koniec zapiski ukazują przejścia rodziny Suligowskich wieńczące pamiętne wakacje w Sopocie [uzyskują pozwolenie na wyjazd do Berlina, później dzięki pomocy Korfantego w połowie grudnia wracają do kraju przez Szwecję, Finlandię i Rosję]. 

 

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
Homel [Białoruś], Kijów, Warszawa
Opis fizyczny: 
k. 110, 30x21cm
Postać: 
luźne kartki
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Dostępność: 
zasób jest dostępny
Data powstania: 
1963
Stan zachowania: 
dobry
Sygnatura: 
akc. 11019
Uwagi: 
Papier biały, tusz czarny;
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Rodzaj zasobu: 
Archiwum osobiste
Główne tematy: 
1. Życie studenckie w Krakowie na początku XX wieku. 2. Wypoczynek wakacyjny Polaków w Sopocie początek XX wieku. 2. Działania niemieckie wobec Polaków, poddanych rosyjskich na początku I wojny światowej.
Nazwa geograficzna - słowo kluczowe: 
Zakres chronologiczny: 
Od 1912 do 1914
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia