Stowarzyszenie Dom Ludowy w Warszawie. Do wspomnień o Rajmundzie Jaworowskim.

Powstanie Stowarzyszenia związane jest ściśle z działalnością Polskiej Partii Socjalistycznej, a później z PPS dawną Frakcją Rewolucyjną. Budowanie Domów Ludowych było jednym z wielu dążeń partii w celu stworzenia ognisk życia kulturalnego i politycznego klasy robotniczej. Głównym inicjatorem powstania Stowarzyszenia „Dom Ludowy” w Warszawie był Rajmund Jaworowski, działacz PPS z czasów carskich. W 1918 stał na czele organizacji warszawskiej PPS. Odzyskanie niepodległości zmieniło gruntownie warunki życia politycznego i działalność PPS nabrała rozmachu. Zakonspirowaną wcześniej partię trzeba było ujawnić, nadać jej nowe formy i przygotować klasę robotniczą do dalszej pracy organizacyjnej i walki o socjalizm. Dotychczas cała praca konspiracyjna skupiała się w mieszkaniach towarzyszy i sympatyków. Po wojnie zajęto lokal w Al. Jerozolimskich 6, który stał się długoletnią siedzibą Warszawskiego Okręgowego Komitetu Robotniczego PPS, skupiając całe życie robotnicze PPS-owskiej Warszawy. Warszawa była podzielona na dzielnice partyjne (twórcą tego podziału był Bolesław Czarkowski, ps. „Leon”), kierowane przez Komitety Dzielnicowe, których członkowie prowadzili pracę organizacyjno-agitacyjną.
 Komitety dzielnicowe, fabryczne lub zakładowe były pionierami idei socjalistycznych wśród mas nie objętych organizacją i łączyły te masy z Centralą Okręgową – Warszawskim Okręgowym Komitetem Robotniczym PPS (WOKR PPS). Komitety dzielnicowe spełniały też funkcje kolporterskie, tworzyły koła zawodowe, partyjne, fabryczne, oświatowe, kobiece, koła młodzieży, związki zawodowe, kluby sportowe, gospody-świetlice i milicję partyjną, która w przyszłości miała być przekształcona w robotniczą socjalistyczną armię ludową, przygotowującą się do walki o zmianę ustroju społecznego, o socjalizm. Tymczasem milicja pełniła funkcje porządkowe (m.in. chroniła pochody przed napadami młodzieży endeckiej), a w rzeczywistości ćwiczyła się do boju. Dzielnicowe komitety organizowały też strajki, skupiały życie polityczne w dzielnicach, wysyłały wybranych delegatów do WOKR PPS, a WOKR delegował na dzielnice opiekunów i prelegentów i kontrolował działalność dzielnic - kierował działalność organizacyjno-agitacyjną, zawodową i polityczną, organizował odczyty i wykłady o socjalizmie, marksizmie, historii, filozofii, ekonomii politycznej. Partia organizowała także w dzielnicach akademie i koncerty. Działalność kulturalna prowadzona była za pośrednictwem Stowarzyszenia Oświaty Robotniczej, Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego (TUR) Oddział Warszawski oraz Stowarzyszenia Dom Ludowy w Warszawie.
 Ze względu na rosnące koszty utrzymania lokalu centralnego Rajmund Jaworowski podjął decyzję o budowie własnego Domu Ludowego w punkcie dogodnym dla wszystkich dzielnic. Na ten cel zbierano składki (ofiarność robotników była bardzo duża). Powołano Komitet Budowy i Komisję rewizyjną. Zakupiono plac przy ul. Ogrodowej 39. Projekt architekta Minkiewicza zakrojony był na szeroką skalę, jednak okazał się zbyt drogi w realizacji i musiał zostać zmieniony. Dla sprawy pozyskano ówczesnego prezydenta Warszawy, inż. Słomińskiego, a nowy projekt sporządził arch. Gaj, zaś roboty wykonała firma Roth. Czteropiętrowy budynek, który miał możliwość dalszej rozbudowy, mieścił w sobie m.in. bibliotekę, gospodę robotniczą, sale zebrań, biura organizacji i stowarzyszeń związanych z PPS, mieszkania Zarządu, drukarnię, archiwum, kuchnię. Uroczystość położenia kamienia węgielnego skupiła wielu znakomitych działaczy partyjnych i masy robotników. Budowa trwała do 1934 r, co opisywane było w prasie partyjnej i ogólnej. Dom Ludowy otrzymał nazwę im. Stefana Okrzei. Oprócz gmachu głównego stowarzyszenie posiadało i inne obiekty (m.in. przy ul. Wioślarskiej, Różanej, Syrokomli, i.in.), służące gł. dzielnicom, a także pływalnię w Parku Skaryszewskim, duże boisko przy ul. Zielenieckiej. Stowarzyszenie Dom Ludowy w Warszawie prowadziło rozległą działalność profilaktyczną, społeczną, wychowawczą i kulturalno-oświatową: organizowano odczyty nie tylko partyjno-polityczne i zawodowe, ale i innej treści (np. higiena, choroby); odbywały się koncerty, akademie związane z uroczystościami, działały chóry, kółka dramatyczne, świetlice, opieka nad dziećmi. Dom Ludowy przy ul. Ogrodowej stał się również główną siedzibą PPS dawnej Frakcji Rewolucyjnej. Podczas  II wojny światowej wszystko zaginęło (meble, biblioteka, archiwum, sztandary, obrazy, kilimy oraz rzeźby). Już w 1939 dokonało się tam spore spustoszenie, a w 1940 budynek został włączony do getta, co spowodowało dalszą jego dewastację. Część dokumentów Jaworowscy, opuszczając Dom Ludowy, przenieśli ze sobą na Żoliborz (ul. Drużbacka 9). Starali się w miarę możliwości opiekować pozostawionym dobytkiem, ale po śmierci Rajmunda Jaworowskiego w kwietniu 1941 r. i to okazało się niemożliwe. Kiedy po wyłączeniu budynku z terenu getta, Jaworowska udała się na miejsce, żeby zobaczyć, co pozostało, nie znalazła już cennych materiałów historycznych, które z taką pieczołowitością gromadzili. Resztki były w opłakanym stanie, porozrzucane. Dom był zmieniony, przebudowany, brudny, nie do poznania. Po powstaniu zostały tylko mury, kilka pokoi. Tyle pracy, trudu zmarnowane.
 Ciąg dalszy tego wspomnienia stanowi spis materiałów, które zostały rozkradzione z mieszkania Jaworowskich przy ul. Drużbackiej podczas i po Powstaniu Warszawskim.
 

Autor/Autorka: 
Wariant tytułu: 
Wspomnienia. Stowarzyszenie „Dom Ludowy” im. Stefana Okrzei
Organizacja/Partia: 
Miejsce powstania: 
Warszawa
Opis fizyczny: 
rps. 38 k., luź.; 21 cm
Postać: 
luźne kartki
Technika zapisu: 
rękopis
Język: 
Polski
Miejsce przechowywania: 
Dostępność: 
tak
Data powstania: 
Od 1946 do 1950
Stan zachowania: 
dobry
Sygnatura: 
1427/330/IV, t.4, podteczka 1
Tytuł kolekcji: 
Akta Konstancji Jaworowskiej, zespół nr 1427/0
Uwagi: 
papier w linię, zapisany jednostronnie, na czysto, czarny atrament
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Rodzaj zasobu: 
Akta personalne
Kolekcja
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia