Szczęśliwe lata 1886–1908

Wspomnienia rozpoczynają się od wiadomościu o dziadku autorki, Ignacym Bułhaku, właścicielu majątku Natalewsk i Rudnia, żonatym z panną Dobrowolską, ojcu pięciorga dzieci: Anieli, żony Edwarda Bronowskiego, Emilii (zamężnej Chmielewskiej), Helenie (zamężnej Kulikowskiej), Władysława, żonatego z Anielą Podhorską-Okołów. Ojcem autorki był natomiast syn Ignacego, Henryk.

W dzieciństwie z rodziną Maria Bułhakówna mieszkała w Moskwie, na Nikoło-Pieskowskim zaułku, w parterowym drewnianym domu, który Bułhakowie wynajmowali. Wspomnienia z okresu moskiewskiego dotyczą zwyczajów rosyjskiej arystokracji, a także codziennych zwyczajów w rodzinnym domu, w którym na stałe mieszkali też kuzyni August Bułhak i Bolesław Bronowski, z którymi autorka utrzymywała bliskie relacje („Może dlatego, że od małego dziecka bywałam codziennie w towarzystwie kuzynów, pozostała mi na później sympatia do młodych mężczyzn i zawsze mnie ich nauka i sprawy prywatne interesowały (...)”, s. 16). W dzieciństwie Maria Bułhakówna odebrała domowe wykształcenie, po czym została przez rodziców zapisana do gimnazjum. Źle widziano wysyłanie polskich dziewcząt do szkół rosyjskich, ale rodzice autorki  liczyli się z tym, że ich córki, pozbawione majątku, będą musiały zarabiać na życie jako nauczycielki.

We wspomnieniach moskiewskich pisze także autorka o zwiedzaniu Galerii Tretiakowskiej, Kremla, warunkach panujących w żeńskich gimnazjum, do którego uczęszczała, prywatnych lekcjach muzyki. Z niepewnością i strachem przyjęła wiadomość o przeprowadzce do Petersburga z prowincjonalnej (za jaką wówczas uchodziła) Moskwy: „Ta niepewność dręczyła nas wszystkich. Jak tam będzie, co nas tam czeka, jak się tam ułoży życie? Tutaj był cały świat znajomych i przyjaciół, tam tylko Deybelowie i Iwaszkiewiczowie” (s. 50). Po przeprowadzce do Petersburga autorka zaczęła uczęszczać do kolejnego żeńskiego gimnazjum. Wakacje razem z rodzeństwem spędzała u krewnych na wsi, m.in. w Natalewsku (obszerne opisy wyjazdów wakacyjnych dotyczą ziemiańskich zwyczaju, wyglądu dworu, zabudowań itp., pierwszy bal w pobliskim Rafilinie). We wspomnieniach z dzieciństwa rejestruje też rodzinne opowieści dotyczące powstania styczniowego, w którym uczestniczyli jej przodkowie.

W 1903 roku Maria Bułhakówna zdawała maturę. Za dobre wyniki otrzymała srebrny medal z rąk cesarzowej. Wakacje po maturze Maria Bułhakówna spędziła w Natalewsku, a po powrocie do Petersburga miała podjąć studia. Zastanawiała się nad Akademią Sztuk Pięknych („[...] ale ogarniały mnie wątpliwości, czy posiadam prawdziwy talent”, s. 106). Ostateczną decyzję podjął za nią ojcec, który zapisał córkę na studia w Instytucie Pedagogicznym, które w roku 1903 uzyskały czteroletni kurs nauczania (jakiś czas potem dyskutowała na ten temat z kuzynem Ignacym Bronkowskim, który uważał, że kobieta po studiach nie potrafi zająć się domem). Poza tym studia w tymże Instytucie odbywały się na takich samych prawach jak nauka w męskim Uniwersytecie Technicznym. Kadrę profesorską w Instytucie dobierał wielki książę Konstanty Konstantynowicz.

W czasie rewolucji w 1905 roku  autorka pracowała jako kelnerka w stołówce otwartej dla robotników z inicjatywy studentek, uczestniczyła też w tajnych wykładach prowadzonych przez młodych socjalistów. W kręgach Polaków rozmawiano o odzyskaniu przez Polskę autonomii, na spotkaniach grano muzykę Chopina jako manifest patriotycznych postaw. Podczas wakacji w Natalewsku w 1905 roku wiele czasu spędzała z przyszłym mężem Henrykiem Janiszewskim. W Petersburgu, w okresie studenckim, Bułhakówna razem z przyjaciółką Ludką Muraszkówną zapisała się do Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego (PPS nie cieszył się dużym poparciem wśród mieszkających w mieście Polaków). Bywała też na przedstawieniach i odczytach organizowanych przez Towarzystwo Dobroczynności, na czele którego stały żona Wojciecha Żukowskiego i Romualda Baudouin de Courtenay. Jako członkini partii została wcielona do komórki nauczania języka polskiego.

Wspomnienia kończą się na passusie dotyczącym ślubu z Henrykiem Janiszewskim. Ostatnia karta z posłowiem córek Marii Janiszewskiej – Marii Jeśmanowej i Janiny Janiszewskiej dotyczy kolejnych lat po ślubie Marii z Henrykiem. Małżeństwo zamieszkało w Mińsku, gdzie Henryk prowadził fabrykę. „Wspólne życie naszych Rodziców potoczyło się tak, jak sobie wymarzyli: w milości, zgodzie i harmonii, a także przy doskonale rozwijających się interesach. I tak trwało aż do wybuchu I wojny światowej, kiedy to wskutek zbliżającego się frontu niemieckiego, w roku 1916, ojciec nasz był zmuszony, nakazem rządu carskiego, do ewakuacji naszej fabryki z Mińska do Charkowa” (s. 162).

Autor/Autorka: 
Opis fizyczny: 
29,5 x 19 cm; k. 162
Postać: 
kartki w okładkach
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Dostępność: 
dostępny do celów badawczych
Data powstania: 
2026
Stan zachowania: 
bardzo dobry
Sygnatura: 
akc. 15239
Uwagi: 
Maszynopis z odręczną korektą. Zdjęcia wklejone do maszynopisu: na s. 7: Zonia, Marynka, Linka Bułhakówny, s. 52 Marynka Bułhakówna, s. 72 Marynka Bułhakówna, s. 80 Henryk Janiszewski, s. 106 Marynka Bułhakówna, s. 145 Zonia, Maryna i Linka Bułhakówny, s. 150 Henryk i Ewelina Bułhakowie.
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Rodzaj zasobu: 
Archiwum osobiste
Główne tematy: 
genealogia rodziny, edukacja, działalność partyjna, małżeństwo
Nazwa geograficzna - słowo kluczowe: 
Zakres chronologiczny: 
Od 1886 do 1906
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia