Wiedeń. Halina Martinowa

Jest to notatka sporządzona przez Halinę Martin, na prośbę Jana Nowaka-Jeziorańskiego, na temat działalności wiedeńskiej grupy „Stragan” oraz sprawy Peenemünde.

Autorka nawiązuje do wzmianki w piśmie alpinistów, które było wydawane w Polsce w latach 60-tych. Była tam mowa o taterniku Englishu, który miał kurierkę Macieszynę. Kobieta przywiozła ponoć do Wiednia wiadomość o Peenemünde, a ta wiadomość została dalej wysłana do Londynu. Martin kilkakrotnie prostowała tę informację, gdyż z posiadanych przez nią materiałów wynikało, że kierunek był odwrotny – Macieszyna zawiozła tę wiadomość z Wiednia do Warszawy. Ten błąd pojawił się również w innych publikacjach: w książce M. Wojewódzkiego pt. „Akcja V! i V2” oraz wydaniach Józefa Garlińskiego. Obu autorów powiadomiła o ich pomyłce.

Dalej autorka podaje genezę powstania „Straganu” oraz nazwiska niektórych osób należących do grupy. Powołuje się na mieszkającą w Londynie Ewę Mrózek, która była w wiedeńskim „Straganie” przez cały okres jego istnienia. Ewa pochodzi z Zaolzia i pracowała w Wiedniu w zakładach Gardverns Werke (produkującym pompy do rurociągów benzyny), którego dyrektorem był inż. Molin ze Skoczowa. Zatrudniał on ludzi z Zaolzia, ratując w ten sposób przed przymusowymi wywózkami i zaciągiem do wojska. Kobieta spotkała przypadkowo znajomego z Cieszyna, Trojanowskiego (ps. „Radwan”), ten zaprowadził ją do Englisha i namówił do wstąpienia do konspiracji. English był przedwojennym urzędnikiem w konsulacie w Wiedniu, z zamiłowania alpinista, z zawodu szpieg. Trojanowski namówił także brata Ewy, Jana Mrózka, który zamierzał przedostać się do Francji, do wojska, żeby pozostał w Wiedniu i objął wywiadem Austrię, Czechosłowację i część Niemiec. Mrózek stworzył własną komórkę, z którą współpracowało ok. 30 mężczyzn i kilka kobiet (Mica Magnusek, Zofia Kubuśko, Hanka, Macieszyna „Sława”). Macieszyna dwukrotnie przewoziła pocztę z Warszawy. Za drugim razem została aresztowana razem z Englishem.

Halina Martin otrzymała o ww. kobiet relacje na piśmie lub na taśmach, od życiorysów począwszy do różnych szczegółów. Główną rolę w zbieraniu informacji odegrała Mica, która zaprzyjaźniła się z austriackim oficerem, przydzielonym do wiedeńskiej instytucji działającej pod kryptonimem „Pracownia Krawiecka”, powiązanej z produkcją w Peenemünde. Zebrane przez Micę wiadomości Jan Mrózek osobiście zawiózł do Warszawy tuż przed Bożym Narodzeniem 1942 r. Po paru dniach przyszła odpowiedź: „Anglicy nie potrzebują bajek. Chcą wiadomości o przemyśle.” Po Wiedniu Mica wyjechała do Francji, tam wyszła za mąż i nie bardzo chciała mówić o przeszłości.

Wsypa nastąpiła 8.04.1943 r. Wpadł w drodze do Warszawy kurier „Zygmunt”, wiozący plany umocnień wojskowych zdobytych przez Hankę z Heidelbergu. Jednego dnia wszystkich aresztowano. Było wiele wyroków śmierci, ale nie wszystkie zostały wykonane. Mężczyzn rozstrzelano w Stein (istnieje lista rozstrzelanych). Kobiety wyszły po półtorarocznym więzieniu, uwolnione przez Armię Czerwoną. Trojanowski wyjechał do Warszawy, gdzie na ulicy zauważyła go Blanka Kaczorowska i wskazała Niemcom (Blanka pochodziła z Siedlec, tak jak Z. Kubuśko; chodziły do jednej klasy w tamtejszym gimnazjum). Został osadzony w Mathausen na warunkach „więźnia specjalnego”, prawdopodobnie stykał się tam z tłumaczami. Po uwolnieniu próbował podobno sprzedać dokumenty gen. Grota.

Cała dokumentacja znajduje się w „Tece Wiedeń”, przekazanej do Kunerta.

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
Londyn
Opis fizyczny: 
mps., 2 s. luź.; ; 30 cm
Postać: 
luźne kartki
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Miejsce przechowywania: 
Dostępność: 
tak
Data powstania: 
1999
Stan zachowania: 
dobry
Sygnatura: 
2439/204
Tytuł kolekcji: 
Archiwum Haliny Martin
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Data dzienna: 
czwartek, Styczeń 7, 1999
Rodzaj zasobu: 
Archiwum osobiste
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
inne