Wileńskie wspomnienia z lat wojny

Wspomnienia dotyczą okresu okupacji sowieckiej i niemieckiej w Wilnie. Dokument ukazuje zawiłości politycznej historii miasta, a także skomplikowany układ relacji etniczno-narodowych na Litwie.

Autorka rozpoczyna swoją narrację od 1939 r., kiedy jeszcze była uczennicą Liceum Administracyjno-Handlowego przy ulicy Adama Mickiewicza. Krótko charakteryzuje swoich nauczycieli.

Ważnym wydarzeniem jest przejęcie Wilna przez Sowietów 19 września 1939 r. Autorka wspomina o lęku wywołanym wkroczeniem Armii Czerwonej, ale równocześnie uderza ją widok biednych i wygłodzych żołnierzy radzieckich, którzy wydawali się jej bardziej śmieszni lub godni pożałowania niż straszni, zwłaszcza gdy zauważyła ich pazerność na dobra materialne. Jednak już inaczej pisze o NKWD, represjach i nocnych aresztowaniach w mieście. Autorka zwraca szczególnie uwagę na grozę, jaką wywoływali funkcjonariusze radzieckich organów bezpieczeństwa.

Zajęcie miasta przez Litwinów ujawniło złożoność stosunków polsko-litewskich. Z początku traktowani z pobłażaniem i lekceważeniem, jako niegroźni i naturalni sprzymierzeńcy Polaków, Litwini zaczęli realizować wobec Polaków politykę nacjonalistyczną. Początkowo autorka widzi ich jako zabawnych i groteskowych, mówiących śmiesznym, egzotycznym językiem „Innych”. Ale Litwini przejmują władzę w Wilnie, nie przebierając w środkach. Antypolskie metody wpływają również na życie Pasierbskiej, która ma trudności z uzyskaniem matury w polskojęzycznej szkole, a także ze znalezieniem pracy ze względu na swoje pochodzenie. W tym czasie, z powodu problemów finansowych autorka wraz z matką musiały sprzedawać rodzinny dobytek (np. szafę wymieniły na worek mąki żytniej). W końcu Helena dostaje pracę przy budowie szosy, gdzie zatrudniono wiele kobiet o pochodzeniu inteligenckim lub ziemiańskim. Po powtórnym przejęciu miasta przez wojska radzieckie, musi szukać innego zajęcia i wkrótce podejmuje pracę w sklepie.

Autorka ze względu na polityczne zaangażowanie i wychowanie zaczyna działać w konspiracji oraz uczestniczy w spotkaniach grup samokształceniowych. Tajne komplety prowadzone przez polonistkę z liceum mają charakter patriotyczny i ukierunkowane są na zgłębianie historii Polski. Wkrótce za pośrednictwem Przemysława Warachowskiego angażuje się ona w działalność Związku Walki Zbrojnej. Zajmuje się roznoszeniem meldunków oraz wyszukiwaniem miejsc strategicznych dla przeprowadzania akcji dywersyjnych. W ramach ZWZ autorka bierze także udział w kursach sanitarnych.

W 1941 r. autorka opisuje dramatyczne losy dzieci z sierocińca, które ze względu na zagrożenie wywiezieniem w głąb Związku Radzieckiego, były masowo przygarniane i uznawane za swoje przez mieszkańców okolicznej Kolonii Kolejowej.

W 1942 r. Pasierbska została aresztowana przez gestapo, napisała, że spotkała na terenie więzienia Mariana Podabasa – Białorusina na usługach NKWD i Saugumy (litewskiej policji bezpieczeństwa w służbie Niemiec). Helena bez ogródek wymienia wszystkich donosicieli i współpracowników tajnych służb niemieckich i sowieckich. Podkreśla własną zapobiegliwość w areszcie i odporność na podstępy w trakcie przesłuchań. Później autorka trafiła do więzienia na Łukiszkach. Notuje, jak wygląda rytm dnia spędzanego w celi, jakie są posiłki, kiedy wychodzi na spacerniak; wymienia pozostałe więźniarki i inne osoby, które tam spotkała. Umieszcza także wzmianki o duchowej więzi z zakonnikami i księżmi licznie przetrzymywanymi na Łukiszkach. Analizuje swoje emocje związane z sytuacją uwięzienia. Główną motywacją do przetrwania staje się dla niej świadomość cierpień i poświęceń jej matki, która wydaje ostatnie pieniądze na paczki żywnościowe, które wysyła do więzienia. Po zwolnieniu z więzienia w 1943 r. Helena wróciła do konspiracji i rozpowszechniała podziemną prasę, w tym tytuły: „Niepodległość”, „Biuletyn Informacyjny” i „Jednością silni”.

Po zakończeniu wojny rozpoczęły się akcje repatriacyjne prowadzone przez NKWD, które autorka szczegółowo opisuje, a także poświęca sporo miejsca dawnym żołnierzom Armii Krajowej więzionym przez władze radzieckie.

W zakończeniu wspomnień Pasierbska umieściła wezwanie, aby upamiętnić wszystkich Polaków zamordowanych w Ponarach. Apel pamięci motywuje swoim prywatnym poczuciem obowiązku wobec tragicznie zmarłych oraz chęcią wyeksponowania tych wątków historycznych, które nie zostały należycie przedstawione.

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
?
Opis fizyczny: 
I, 44 karty, 30,5x21 cm i mniej
Postać: 
luźne kartki
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Dostępność: 
udostępniane na potrzeby badań naukowych
Data powstania: 
1986
Stan zachowania: 
dobry
Sygnatura: 
Rps akc. 12775
Uwagi: 
Na pierwszej karcie (tytułowej) widoczne ślady po dziurkaczu.
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Rodzaj zasobu: 
Archiwum osobiste
Główne tematy: 
Litwini, okupacja Wilna, pobyt w więzieniu
Nazwa geograficzna - słowo kluczowe: 
Zakres chronologiczny: 
Od 1939 do 1986
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia