XXV-letni Jubileusz Babci

Eugenia Deskur rozpoczyna pisać wspomnienia 23 października w 1967, w 25-tą rocznicę opuszczenia na zawsze Cholewianki [wieś w pobliżu Kazimierza Dolnego, gdzie autorka mieszkała od 1936 do 1943] w dniu, kiedy została aresztowana przez Gestapo za działalność w Związku Walki Zbrojnej. Narracja jest sporządzona w trzeciej osobie. Autorka używa określenia "Babcia" w stosunku do siebie z 1967, a imienia "Helena" - z lat 1939 -1943. Autorka często używa bardzo emocjonalnego języka: kiedy próbuje wyrazić strach przed badaniem na Gestapo i opisać, co czuła kiedy zobaczyła człowieka pobitego w czasie przesłuchania.  

Prezentuje ogólny obraz społeczeństwa i konspiracji na początku wojny: zaopatrywanie miasta w żywność było również swego rodzaju aktywnością podziemną.

Przedstawia swój udział w ZWZ od 1939 do 1942 [zob. biogram], opisuje ostatni wyjazd do Warszawy [na Woli spotykała się z Tośkiem Wolniczkiem, bezpośrednim przełożonym jej i "Piotra"; od niego dostawała rozkazy, prasę i broń] i okoliczności poprzedzające ten wyjazd: zerwał się jej medalik z Matką Boską - "H" ma przeczucie, że przestała ją chronić, że coś złego ją spotka." Odtwarza malowniczą drogę z Cholewianki do Puław, gdzie znajdował się dworzec kolejowy opisując swój ostatni wyjazd do Warszawy, dodając kilka dygresji: opis Kazimierza Dolnego i jego mieszkańców [wzmianki o Gierasińskich, Koterskich, Muchalskiej - volksdeutschce w czasie wojny; o pożydowskich sklepach i aptece prowadzonych w 1942 przez przesiedlonych z Poznańskiego i Rzeszy "Treuhändlerów" [osoby, którym władze niemieckie przekazywały majątki na podbitych obszarach]. Wraca wspomnieniem do niebezpiecznych sytuacji, w jakich znalazła się w przeszłości, kiedy natknęła się na łapanki z walizką zawierającą "trefny towar" zwykle prasę] i udawało jej się wymknąć Niemcom. Dwa razy, zupełnie tego nieświadom, pomógł jej wybrnąć z opresji starosta Puław.

Opisuje szczegółowo dzień 23 pażdzienika 1942, kiedy "Helena" i "Piotr" zostają aresztowani, świadkami zdarzenia byli: Stefka - córka sąsiada oraz przechodzący gospodarz Dzwonnik [nazwisko], któremu za zgodą Niemców przekazuje na przechowanie krowę; w budzie, którą jechali do Lublina, rozpozbaje Janickiego, który też należał do ZWZ; po drodze zatrzymywali się, bo Niemcy aresztowali jeszcze 11 mężczyzn; Janicki i "Piotr" leżeli przez całą drogę na twarzy, co spowodowało, że ich twarze były zakrwawione na koniec podróży; autorka odtwarza swoje uczucia w momencie aresztowania: "czuła ostry ból, zdawało sie jej, że życie się nagle skończyło." 

Dzieli się wrażeniami z pierwszych godzin w więzieniu na Zamku w Lublinie: zostaje zrejestrowana, pozbawiona wszysktich pamiątkowych drobiazgów (pierścionka po matce, pamiątkowej papierośnicy osadzona w przepełnionej i śmierdzącej celi; pierwszą noc spędza przy wydzielającyn obrzydliwą woń kiblu. Ukazuje życie codzienne na oddziale kobiecym: na śniadanie  mała porcję, wypiekanego na miejscu i doskonałego w smaku chleba. Kobiety były wyprowadzane grupowo do toalety dla załatwienia potrzeb fizjologicznych, trzeba było przykucnąć nad dziurą w obecności SS-manów twarzą do nich ["dla H  były to chwile wręcz makabryczne"]. Każda cela wychodziła na 15 minutowy spacer, co było okazją do wymiany grypsów, zdobycia chleba, papierosów i informacji od więźniów z oddziału męskiego. 2 razy na 3 tygodnie odbywało się mycie w łaźni. Czekanie na wyrok zajmowało resztę czasu, który kobiety spędzały na rozmowach, wieczorami wszystkie się modliły, śpiewały pieśni religijne, autorka opowiadała innym książki i filmy, recytowała wiersze.

 Relacjonuje, że już pierwszego dnia została starszą [w celi 36, a po tygodniu w celi 16 - składała meldunek o stanie celi, przynosiła i dzieliła pieczywo, załatwiała różne sprawy. Przedstawia więźniarki [wśród których przeważały kryminalistki i wiejskie kobiety aresztowane za nieskolczykowanie bydła lub nielegalną sprzedaż żywności oraz polityczne: Miklaszewska, Ewa Bloch, Henderson, Maria Bagieńska, Celina Mikołajczykowa - żona wicepremiera Mikołajczyka, Katarzyna Deskur, "Sierżantka"] oraz Odziałowe [Felicja, Pogrebna i Sochacka - którą lubiły wszyskie, z powodu jej życzliwości] i Komendanta Lubelskiego Oddziału Specjalnego Hoffmana. Kreśli stosunki między więźniarkami: początkowo kryminalne dzieliły się żywnością ze wszystkimi, ale polityczne - tylko między sobą prezentując swą wyższość. Pamiętnikarka próbowała to zmienić, bezskutecznie.

Próbuje w słowach wyrazić swój ogromny lęk przed przesłuchaniem i torturami. Czekając na nie nie może jeść. Stara się wyobrazić sobie, co może ją spotkać Odtwarza swoje przesłuchanie [ na początku dostrzegła na ścianie harap - bat z czarnej skóry zakończony kulką wypełnioną ołowiem - boi się, że będzie nim bita]; na początku pytania gestapowca dotyczą czasów sprzed I wojny światowej i kontaktów handlowych jej ojca. Deskur odnosi wrażenie, że przez całe życie była przez kogoś śledzona, bo wszystkie fakty są zgodne z prawdą. Niemiec sugeruje jej, że jest Niemką i powinna podpisać Volkslistę [czego Deskur nie akceptuje; miała szczęście, bo nie bito jej, a nawet została poczęstowana papierosem].

Referuje sytuację, kiedy stoi nago na korytarzu więzienia [w czasie rejestracji], pojawia się gestapowiec, który mierzy ją bezczelnym wzrokiem dużych czarnych oczu od stóp do głów; ona czuje się bezradna, drży, ma spuszczone oczy, w końcu podnosi wzrok na Niemca, patrzy na niego z pogardą i nienawiścią. W tej chwili nie uważa go za mężczyznę. Niemiec bierze ją za rękę, sadza na krześle, wkłada pantofle, poczym ją lustruje. 

 

 

 

Autor/Autorka: 
Miejsce powstania: 
USA
Opis fizyczny: 
k.88 (oraz 12 kart dodatkowych - kopii niektórych kart)
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Polski
Dostępność: 
zasób jest dostępny
Data powstania: 
1967
Stan zachowania: 
dobry
Sygnatura: 
akc.13713
Uwagi: 
Luźne karty w skoroszycie; papier pożółkły
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Rodzaj zasobu: 
Archiwum osobiste
Główne tematy: 
1. Konspiracja w Cholewiance (pow. puławski). 2. Opis Kazimierza Dolnego (mieszkańcy i ich domy). 3. Życie codzienne na oddziale kobiecym w więzieniu na Zamku Lubelskim. 4. Relacje między kryminalnymi i politycznymi oraz służbą więzienną.
Zakres chronologiczny: 
Od 1939 do 1943
Nośnik informacji: 
papier
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia