Ze wspomnień – 1905 r.

W 1905 r. autorka wspomnień była nauczycielką w osadzie Niewgołowsk pod Borysoglebskiem – pierwszy akapit maszynopisu, poświęcony opisowi warunków pracy nauczycielek w czasie caratu, został wykreślony (autorka pisze w nim m.in. o tym, że pracowano wówczas bezpłatnie, że o zjazdach i związkach zawodowych nie można było nawet myśleć, a podejmowanie się prac społecznych i charytatywnych było traktowane jako podejrzane zachowanie). 

Swoje wspomnienia Skołkowa zaczyna od opisu reakcji ludności chłopskiej na wydarzenia 9 [22] stycznia 1905 r. („krwawa niedziela” w Petersburgu, podczas której brutalnie stłumiono pokojową demonstrację ok. 200 tysięcy robotników). Pisze, że echa krwawej niedzieli rozeszły się po wszystkich zakątkach Rosji, ale nie wszędzie zostały odebrane w ten sam sposób – na przykład miejscowa ludność Niewgołowska, nie wiedząc o pokojowym charakterze demonstracji, do jej bestialskiego stłumienia odniosła się obojętnie. Z kolei lokalna inteligencja, której przedstawicielami byli głównie popi i nauczycielki (czyli córki popów – jak dodaje w nawiasie autorka), nie chciała angażować się w edukację ludu, w podnoszenie świadomości robotników i chłopstwa o emancypacji, gdyż – według Skołkowej – nie było to w interesie „takiej” inteligencji. Sama autorka oświecanie ludu uznaje za moralny obowiązek, dlatego też decyduje się w miejscowej szkółce udostępniać literaturę, rozprowadzaną wówczas przez organizacje socjalistyczne. W szkółce uczyło się wówczas ok. 15 chłopców w wieku 15–18 lat. Żeby uczniowie zwrócili uwagę na otrzymane od rewolucjonistów książki, autorka rozkładała je pomiędzy dostępnymi w szkolnej bibliotece baśniami i żywotami świętych. Zabieg ten okazał się trafiony: mnóstwo tych książek zostało wypożyczonych, a po ich lekturze żaden z uczniów nie chciał już wracać do baśni. Autorka wspomina, że uczniowie zdawali sobie sprawę z tego, że trzymanie nowych książek w szkole grozi niebezpieczeństwem, więc je ukrywali u siebie. Wkrótce do nauczycielki zaczęli przychodzić także starsi chłopi, prosząc o „dobrą książeczkę”. Po zajęciach autorka prowadziła długie dyskusje na temat lektur: początkowo tylko z uczniami, później dyskusje odbywały się w większym gronie – już nie w szkole, lecz w sadach, na polanach i w młynach. W tym gronie rozmawiano na różne tematy, m.in.: o wojnie japońskiej, krwawej niedzieli, o robotnikach i o carze jako obrońcy kapitalistów. 

Niedługo po tym do szkółki zaczęła przychodzić carska policja – w tym miejscu narracja autorki zmienia się na opis w czasie teraźniejszym, a język staje się bardziej nacechowany emocjonalnie i stylistycznie (na przykład o przeszukaniach w szkole autorka pisze w sposób nadający policji cechy zwierzęce: „Przeszukują wszystkie kąty, lezą pod podłogę, na strych, ryją w brudnej bieliźnie”). Skołkowa wspomina o rozbudzonym wówczas rewolucyjnym fermencie wśród jej uczniów, którzy rwali się do czynu – nawet jeśli miałoby to być podrzucenie samodzielnie skonstruowanej bomby do karety baronówienki, która przyjeżdżała w niedzielę do ich cerkwi. Pisze też o tym, jak próbowała zapanować nad tą rewolucyjną gorączką (której opisy przypominają nieco te z Dzieci Bolesława Prusa), uspokoić ją, wytłumaczyć uczniom, że takie działania prowadzą tylko do aresztowań.

Na początku października w osadzie doszło do przypadkowo wywołanych zamieszek (do pijackiej bójki włączyła się policja, do której następnie przyłączyła się miejscowa ludność, która uznała, że strzały pochodzą od rewolucjonistów). Strzelanina trwała całą noc, licznych rannych transportowano wozami do felczera przez cały następny dzień. Echa tych zamieszek dotarły do władzy i już następnego dnia pod osadą zjawił się oddział kozaków – rozpoczęto śledztwo w sprawie „buntującej” się ludności. Autorka wspomina, że 13 października o 10:00 rano na jej lekcję wtargnęło dwudziestu kozaków – bez żadnego przeszukania aresztowali ją wraz z paroma uczniam. 

Reszta wspomnień poświęcona jest temu aresztowaniu, transporcie do więzienia w Moskwie i zsyłce. Skołkowa najwięcej miejsca poświęca podróży. Wspomina np. o tym, że gdy schwytali ją kozacy, październik był suchy i zakurzony – trudno było oddychać z powodu unoszącego się nad traktem pyłu. Jeden z dowódców oddziału zdawał się nawet czerpać przyjemność ze znęcania się nad zebranymi w powozie aresztowanymi, często więc wyrywał na swoim wierzchowcu daleko przed kolumnę kozaków, po czym wracał galopem i zataczał kręgi wokół powozu, żeby wznieść w powietrze jeszcze gęstsze obłoki kurzu. Dalej autorka przywołuje pojedyncze epizody z kolejnych aresztów, do których trafiała po drodze. Z nielicznych detali buduje sugestywne opisy miejsc (np. przepełnionej celi, do której przyprowadzono ją w środku nocy; w celi kopciła się zepsuta lampa, a w jej świetle dostrzec można było leżących ciasno na podłodze zesłańców i dwie siedzące na pryczach młode matki z niemowlętami przy piersi), a także swoich odczuć (pisze o mrozie i o wszach, które nie pozwalały spać dłuzej niż dwie godziny). Po tych opisach w tekście pojawia się jeszcze parę skrótowych zdań, w których Skołkowa informuje, że po powrocie ze zsyłki nie miała już ani domu, ani rodziny. Ze względu na swoją przeszłość nie udało się jej ponownie otrzymać posady nauczycielki, dorabiała więc prywatnymi lekcjami. W 1917 r. poszła na studia, w 1919 r. została członkinią Rosyjskiej Partii Komunistycznej, a w 1923 r. dołączyła do VI Międzynarodówki.

Autor/Autorka: 
Inny tytuł: 
Из воспоминаний – 1905 г. (tytuł oryginalny)
Miejsce powstania: 
Borysoglebsk
Opis fizyczny: 
2 arkusze maszynopisu udostępniane w formie mikrofilmu
Postać: 
inne
Technika zapisu: 
maszynopis
Język: 
Rosyjski
Dostępność: 
Dostępny w mikrofilmie
Data powstania: 
1925
Stan zachowania: 
Dobry
Sygnatura: 
ф. 1337 оп. 1 ед. хр. 236
Słowo kluczowe 1: 
Słowo kluczowe 2: 
Słowo kluczowe 3: 
Główne tematy: 
warunki pracy nauczycielek, reakcja na „krwawą niedzielę”, zakazane książki, spotkania i dyskusje polityczne, rewolucyjny zryw uczniów, przypadkowe zamieszki, aresztowanie i transport do więzienia w Moskwie, powrót do osady
Zakres chronologiczny: 
Od 1905 do 1923
Nośnik informacji: 
papier
mikrofilm
Typ zasobu: 
pamiętnik/wspomnienia